هنر اجرا یا پرفورمنس آرت در ایران، مسیری پرفراز و نشیب را طی کرده است. اگرچه این هنر ریشه در جنبشهای آوانگارد غربی دارد، اما در ایران با سنتهای نمایشی کهن و دغدغههای اجتماعی معاصر پیوند خورده و هویتی منحصربهفرد پیدا کرده است. در این مقاله از وبلاگ سلمک، سیر تحول این هنر را از آغاز تا به امروز بررسی میکنیم.
نخستین جرقهها: دهه ۴۰ و ۵۰ خورشیدی
ریشههای هنر اجرا در ایران به اواخر دهه ۴۰ بازمیگردد؛ زمانی که هنرمندان ایرانی به دنبال فرار از چارچوبهای کلاسیک تئاتر و نقاشی بودند. در این دوره، «کارگاه نمایش» با حضور چهرههایی چون آشور بانیپال بابلا و بیژن مفید، فضایی را برای تجربههای بدنی و اجراهای غیرمتعارف فراهم کرد که شباهت زیادی به پرفورمنسهای اولیه داشت.
جشن هنر شیراز؛ نقطه عطف
بدون شک، مهمترین رویداد در تاریخچه پرفورمنس آرت ایران، جشن هنر شیراز است. حضور هنرمندان بینالمللی بزرگی مانند یرژی گروتوفسکی و رابرت ویلسون در ایران، شوک بزرگی به جامعه هنری وارد کرد. اجراهای جنجالی در فضای باز و تعامل مستقیم با مخاطب، برای اولین بار مفهوم «هنر به مثابه یک رخداد زنده» را در ذهن هنرمندان ایرانی تثبیت کرد.
دهه ۷۰ و ۸۰؛ نوزایی و رسمیت یافتن
پس از یک دوره وقفه طولانی، در اواخر دهه ۷۰ خورشیدی، نسل جدیدی از هنرمندان با نگاهی آکادمیکتر به سراغ هنر اجرا رفتند. سال ۱۳۸۰ را میتوان سال تثبیت این هنر دانست. برگزاری نخستین نمایشگاه هنر مفهومی (Conceptual Art) در موزه هنرهای معاصر تهران، دریچهای رسمی برای پذیرش پرفورمنس آرت، چیدمان و ویدئوآرت در ایران گشود.
در این دوران، هنرمندانی چون احمد نادعلیان با تمرکز بر هنر محیطی و اجراهای نمادین در طبیعت، و امیر مبد با اجراهای جسورانه و فیزیکی در گالریها، نام خود را به عنوان پیشگامان این نسل ثبت کردند.
هنرمندان شاخص و تاثیرگذار
تاریخ هنر اجرای ایران با نامهای متعددی گره خورده است:
- آشور بانیپال بابلا: پیشرو در ترکیب نقاشی و اجرا در سالهای پیش از انقلاب.
- احمد نادعلیان: شناختهشدهترین چهره در سطح بینالمللی برای پرفورمنسهای محیطی.
- امیر مبد: هنرمندی که با استفاده از بدن خود و ایجاد موقعیتهای دشوار، مرزهای تحمل و هنر را جابهجا کرد.
ویژگیهای بومی پرفورمنس آرت در ایران
پرفورمنس آرت در ایران همواره با محدودیتها و ویژگیهای خاصی همراه بوده است. استفاده از استعاره، نمادگرایی مذهبی و تاریخی، و تمرکز بر مسائل اجتماعی و هویت، از جمله ویژگیهایی است که اجرای ایرانی را از نمونههای غربی متمایز میکند. هنرمندان ایرانی توانستهاند از دل محدودیتهای فضایی، زبان جدیدی برای بیان اعتراض یا مفاهیم فلسفی خلق کنند.
جدیدترین رویدادهای مرتبط با پرفورمنس آرت (هنر اجرا) در ایران
بر اساس اخبار و فعالیتهای سال ۱۴۰۴ (2025 میلادی) موارد زیر جز رویدادهای مهم پرفورمنس آرت در ایران بودند
- اجرای پرفورمنس «آتش بیار» (اردیبهشت ۱۴۰۴): این پرفورمنس توسط گروهی به کارگردانی افروز وزیرپور اجرا شد و بر پایه ضربالمثلهای ایرانی مانند «آتش بیار معرکه» ساخته شده بود. هدف اصلی، ترویج فرهنگ پرفورمنس آرت در ایران و پیوند آن با سنتهای قدیمی مانند معرکهگیری بود. این اجرا بخشی از مجموعهای بود که بر اصطلاحات فارسی تمرکز داشت.
- پرفورمنس آرت «خودمعشوقپنداری» (شهریور ۱۴۰۴): طراحی و کارگردانی توسط صادق کندری، با اجرای سارا پوردلجو و موسیقی موژان میرزایی. این اثر بداهه و بر پایه تجربههای زیسته روزمره بود و در خانه هنرمندان ایران با استقبال اجرا شد (۱۴ اجرا در سه شب اولیه).
- دوره جامع یکساله پرفورمنس آرت در مرکز آموزشهای آزاد دانشکدگان هنرهای زیبای دانشگاه تهران (شروع ثبتنام برای دوره ۲۰۲۵-۲۰۲۶): این دوره بلندمدت با بیش از ۲۵۰ ساعت کارگاه و مطالعات، بر رویکرد خلاقانه، انتقادی و میانرشتهای تمرکز دارد و اساتیدی از ایران و خارج دعوت میکند.
- درسگفتارهای آموزشی مانند «معلولیت و هنر: مبانی نظریههای هنر اجرا» توسط نیوشا احمدیخو در کانون کارنما (از مرداد ۱۴۰۴): این کلاسها به صورت آنلاین و حضوری برگزار میشوند و بر نظریههای پرفورمنس تمرکز دارند.
پرفورمنس آرت در ایران اغلب با محدودیتها مواجه است و بیشتر در فضاهای خصوصی، گالریها یا رویدادهای آموزشی اجرا میشود. گاهی با عناصر تئاتر، موسیقی یا هنرهای تجسمی ترکیب میشود. رویدادهای بزرگتر مانند فستیوالهای اختصاصی اخیراً کمتر گزارش شده، اما فعالیتهای آموزشی و اجراهای مستقل ادامه دارد.
